تربیت انقلابی، تربیتی است که بتواند شاخص های مختلف زندگی را در یک ترکیب معقول جمع کند

گزیده صحبت های آیت الله اعرافی مدیر حوزه های علمیه سراسر کشور؛ در نشست علمی، تخصصی کشوری که در راستای همایش ملی تربیت انقلابی 1400، سه شنبه 16 دی ماه 1399 به صورت مجازی در دانشگاه فرهنگیان یزد برگزار گردید.

" در تربیت انقلابی که محور مهمی در سند الگو و بیانیه است به ابعاد مختلفی باید توجه کنیم.

اگر بیانیه گام دوم را مطالعه بفرمایید رهبر معظم انقلاب اسلامی بر دوگانه های مهمی اشاره کردند که بطور مثال به چند مورد آن اشاره می کنیم.

انقلاب اسلامی ملت ایران همچون پدیده ای زنده و با اراده، همواره دارای انعطاف و آماده تصحیح خطاهای خویش است اما تحدید نظر پذیر و اهل انفعال نیست؛ به نقدها حساسیت مثبت نشان می دهد اما نسبت به ارزش های خود فاصله نمی گیرد. جمهوری اسلامی متحجر و نسبت به پدیده های نو فاقد ادراک و احساس نیست اما به اصول خود به شدت پای بند و به مرزهای خودباور، ایمان و دشمنان بسیار حساس است. انقلاب اسلامی ملت ایران قدرتمند اما مهربان، با گذشت و حتی مظلوم بوده است.

اینها نمونه هایی از دوگانه هایی است که در بیانیه گام دوم انقلاب اسلامی مورد توجه قرار گرفته است.

در تربیت انقلابی باید به جمع دوگانه های بسیار مهمی اشاره کرد و نکته دیگر توجه به دوگانه هایی است که قابل جمع نیستند که مد نظر ما نیست. اما نوعی دوگانه های به ظاهر متضاد داریم که جمع آنها یک فضیلت به حساب می آید.

در مباحث انسان کامل گفته شد که هر چه انسان به کمال بالاتری برسد توانایی جمع دوگانه های به ظاهر متعارض را کسب خواهد کرد. به عنوان مثال شجاعت در حد اعلا با مهربانی در حد اعلا، در ابتدا ناسازگار به نظر می آیند ولی اگر انسان در مسیر خودسازی پیش رفته باشد این توانایی را پیدا می کند که این دوگانه های به ظاهر متعارض در آن جمع بشوند. در مورد امیر المومنین به عنوان یک شخصیت کامل گفته شده که یکی از ویژگی های آن حضرت این بود که ایشان دوگانه های بزرگی که در دیگران غیر قابل جمع است؛ جمع بود. بنابراین در دوگانه های به ظاهر ناسازگار در حالی که دو طرف این دوگانه از ارزش بالایی برخوردار است اما جمع آن مشکل است که این در شخصیت سطح بالا میسر است اما در شخصیت های پایین میسر نیست.

در سطح اجتماعی و کلان برای برنامه ریزی یک جامعه، جامعه ای نمی تواند دوگانه هایی را در خود جمع و گاهی هم می تواند. دوگانه هایی که با آن مواجه هستیم گاهی واقعا دوگانه های غیر قابل جمع اند ولی گاهی دوگانه هایی هستند که جمع آنها میسر است اما خیلی دشوار است چه در سطح فردی و چه در سطح اجتماعی

در تربیت انقلابی یک ظرفیتی باید پدیدار بشود و در ظرفیت انقلاب اسلامی این دوگانه ها باید به خوبی مدیریت شود و در سطح کلان اجتماعی و برنامه ریزی تحقق پیدا کند. برنامه ریزی جامعی که زمینه فهم درست از این دوگانه ها و تحقق این دوگانه ها در فضای ذهنی و اجتماعی جامعه را فراهم بیاورد. این شرط ضروری یک تربیت انقلابی است که هم در بیانیه به آن توجه شده و هم در سند الگو کاملا مد نظر قرار گرفته است.

به عنوان مثال به چند دوگانه اشاره خواهیم کرد.

• دوگانه های دنیا و اخرت: این تصور بوده و هست که دینا و اخرت؟ اسلام و به خصوص در گفتمان انقلاب اسلامی تاکید بر این است که می شود آخرت گرا بود و در عین حال به مقوله ی دنیاو تطورات و تحولات دنیا نگاهی مثبت داشت و از آن بهره گرفت. این یک دوگانه است. تربیت انقلابی تربیتی است که بتواند در محتوا و مضمون و در ارائه خود در سطح کلان جامعه رشد و تحول و توسعه در شاخص های مختلف زندگی دنیوی را حفط کند و در عین حال در همه این ساختار و شاکله آن روح قدسی و معنوی و عرفانی و نگاه والای آخرت گرا را بدمد و این را در یک ترکیب معقول و مناسب جمع کند.
• دوگانه های اسلامیت و جمهوریت: بعد از رنسانس و تحولاتی که در عالم رخ داد این تقابل مورد تاکید بسیاری قرار گرفت که یا باید دین گرا بود یا اینکه در مشروعیت های سیاسی و اجتماعی جمهور گرا. در نظریه نظام اسلامی این دوگانه به ظاهر غیر قابل جمع، به یک هم گرایی رسیده و اینها قابل جمع اند.
• دوگانه های اسلامیت و ملیت: در طول دو قرن اخیر به عنوان یک دوگانه غیر قابل جمع در بسیاری از مواقع پنداشته می شده و قبل از اینکه ملیت ها شکل بگیرد در قالب نژاد و زبان و فرهنگ مطرح بوده است. ملیت، نژاد، زبان و فرهنگ های متعددی که هویت طبیعی میل عالم و اسلام وجود دارد و از یک سو اسلامیت و تعلقات دینی به عنوان یک رکن دیگر مقوم شخصی است. در یکی دو سده اخیر جنبش هایی در کشورهای اسلامی پدید آمده که این دو را دوگانه غیر قابل جمع تصور می کردند. حرکتهای ناسیونالیستی و مبتنی بر همین هویت های، نژادی، زبانی، فرهنگی، ملیّتی و در نقطه مقابل حرکت های اسلامی که به ادعای اسلامیت به آن مشخصات ملیت و نژاد و فرهنگ بی اعتنایی می کردند. در منطق امام و گفتمان انقلاب اسلامی این دو کاملاً در یک نظریه کامل قابل جمع هستند و می‌توان اسلامیت را در برنامه‌ریزی‌ها و رویکردها داشت در عین اینکه به ملیت هم احترام گذاشت. امام در حرکت خودشان این را به خوبی نشان دادند. امروز هم نظام اسلامی بر همین پایه استوار است، اما برای اولین بار در دو سده اخیر وارد یک جنگ شدیم و در دفاع مقدس  از تمامیت ارضی و مرزهای ایران دفاع کردیم ولی این دفاع در پرتو ارزش های اسلامی بود. این نشان دهنده قابل جمع بودن اسلامیت و ملیت است.
• دوگانه های نظام و انقلاب: برخی می گفتند وقتی انقلاب پیروز شد و نظام شکل گرفت ما باید از این رویکرد انقلابی فاصله بگیریم. انقلاب برای یک دوره ای است که عصر آن تمام شده است. در نقطه مقابل جریاناتی بودند که به ارزش های انقلابی  پای بندی نشان می‌دادند و برای آن قائل پذیری یک نظام و جمهوریت چنان اهمیتی قائل نمی شدند. در پیش‌نویس سند الگو در حرف امام این نکته تاکید شده است که هم انقلاب باید به یک نظم برسد و در عین حال وقتی به یک نظم نوین رسیدیم نباید از آن روحیه انقلابی و تحول خواه فاصله بگیریم.
• دوگانه های مذهب و اسلام، توسعه و مدیریت، امروز و آینده، واقعیت‌ها و آرمان‌ها، استقلال واقعیت و آزادی، اقتدار و مهربانی  از سایر دوگانه هایی هستند که در تربیت انقلابی و هم مقام تئوری پردازی و فعالیت آموزشی و تربیتی باید به این دوگانه ها توجه کرد.

 در تربیت انقلابی باید تلاش کرد دوگانه های به ظاهر غیر قابل جمع که دربردارنده دوکفه ای است که هر دو ارزشمند است، به عنوان ارزش های اساسی انقلاب اسلامی اشاره کرد.  در طراحی های آموزشی، برنامه ریزی های درسی  فعالیت های استادان و مدیران این منطق دوگانه های به ظاهر غیر قابل جمع باید مد نظر باشد.

 اصل دوم در تربیت انقلابی و تداوم تربیت انقلابی این است که اصل غرب شناسی و گاهی به تمدن غربی و نقد درست چرا به عنوان اصل دوم در تربیت انقلابی تأکید می کنند؟ چرا ما باید روحیه انقلابی را ادامه بدهیم و به رویکرد انقلابی پس از شکل‌گیری نظام بعد از گذشت ۴۰ سال توجه کنیم و تربیت خودمان را بر پایه انقلابی استوار بکنیم ؟ 

یک دلیل مهم آن این است که ما در جایگاهی قرار گرفته ایم در عصر و زمانی قرار داریم که با یک فرهنگ مسلط و تمدن مسلط مواجه هستیم. تمدن نوین غربی که از رنسانس شروع شد و مراحل و ادواری را در طول چند قرن سپری کرد که مبتنی است بر علم و دانش، بر فناوری های گوناگون در زمینه های سبک زندگی ویژه خودش و در طول تاریخ شاخص‌های خودش را بازسازی کرده،  چهارچوب های خودش را تعیین کرده، الگوها و مدل های زیست و زندگی فردی اجتماعی را ارائه کرده و بر جهان هم حاکم شده است. در این الگو نقاط قوت و امتیازاتی وجود دارد و در عین حال در ذات و روح آن یک سیطره جویی و یک رویکرد منهای عالم غیب و قدسی هم  حضور دارد. این فرهنگ سابقه ممتد با پشتیبانی های عظیم دارد و از یک ظرفیت بزرگ برخوردار است و در همه کالبدهای معرفتی و معیشتی انسان و جهان رسوخ پیدا کرده است. ما هم نسبت به این فرهنگ و تمدن یک نگاه نقادانه داریم هم خوبی های آن را محترم می‌شماریم و  هم اشکالات جدی به آن وارد می کنیم.

 تغییر معادلات این فرهنگ گسترده، با امکانات گسترده و وسیع، امری ساده و روان نیست و با یک سال و دو سال و چند دهه نمی‌شود برابر آن یک تمدن نو  را ارائه کرد. این تمدن سازی جدید نیاز به یک عزم بالاتری دارد.

روحیه انقلابی خودمان را در وضع موجود محصور نکنیم، قالب‌ها را بشکنیم، افق های بالاتر را ببینیم، موانع را از جلوی پا برداریم. خوب ما در مقابل یک رقیب بزرگی هستیم که می خواهیم برای آن بدیل و جایگزین عقلانی و معنوی اخلاقی با الگوهای نو ارائه کنیم. این  با ساده‌انگاری، با واگرایی، با سهل اندیشی و آسایش طلبی میسر نیست و نیاز به فرهنگ و رویکرد کاملاً فعال و امیدوار داریم. پس اصل دوم اینکه ما همواره رقیب را بشناسیم، ابعاد آن فرهنگ را بدانیم، نقدهای خودمان را بازشناسی کنیم و بدیل ها و الگوهای جایگزین را از دست ندهیم و بازسازی کنیم. در تربیت انقلابی و در گام دوم انقلاب و در دهه پیش رو به این بسیار نیازمندیم.

 اصل سوم: باز اگر بگوییم چرا ما باید به انقلاب ادامه بدهیم؟ و چرا باید راهبرد انقلاب را تداوم ببخشیم؟ خواهیم گفت چون آرمان های بزرگ و اهداف متعالی را ترغیب می کنیم پس اصل سوم تبیین آرمان های مهدوی، آرمان‌هایی که در منظومه و زنجیره انتظار و افق‌های فراتر از وضع موجود و فرهنگ جهان مورد توجه ماست این فرهنگ را هم باید بازشناسی کرد و دائم آن را تبیین و ارائه کرد ."