یادداشت تربیتی
مرضیه مروتی، عضو هیأت علمی دانشگاه و عضو کارگروه شورای فضای مجازی استان استان فارس
«یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِن جَاءَکُمْ فَاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَیَّنُوا أَن تُصِیبُوا قَوْمًا بِجَهَالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلَىٰ مَا فَعَلْتُمْ نَادِمِینَ» حجرات/6
ای کسانی که ایمان آوردهاید! اگر شخص فاسقی برایتان خبری آورد، تحقیق و راستیآزمایی کنید؛ مبادا به دلیل نادانی، گروهی را مورد آسیب قرار دهید و سپس بر آنچه انجام دادهاید، پشیمان شوید.
در شرایط خطیر کنونی که ایران عزیزمان با تهدیدات پیچیده و چندوجهی از سوی دشمنان مواجه است، جامعه دانشگاهی به عنوان کانون اندیشه و هدایت فکری جامعه، مسئولیتی سنگینتر از همیشه بر عهده دارد. آنچه در یادداشتهای اخیر از سوی جامعه دانشگاهی مطرح شده است _از لزوم حمایت عاطفی از خانوادههای معظم نظامی گرفته تا ضرورت حفظ انسجام ملی_ همگی ریشه در مفهوم بنیادین «تابآوری اجتماعی» دارد. اما در این میان، ابزاری که میتواند این تابآوری را هم بسازد و هم نابود نماید، «رسانه» و نحوه تعامل ما با آن است. در این مقطع حساس، سواد رسانهای نه یک مهارت لوکس، بلکه یک ضرورت استراتژیک و الزامی برای دفاع از تمامیت ارضی و امنیت روانی جامعه محسوب میگردد.
ابعاد سواد رسانهای در شرایط بحران جنگ، فراتر از توانایی تشخیص اخبار جعلی یا فتوشاپ شده است. اگرچه راستیآزمایی، ستون فقرات این سواد است، اما در اوج تنشهای ژئوپلیتیک، سطح بالاتری از این سواد یعنی «سواد اخلاقی و اجتماعی» نیز مطرح میگردد. این سطح از سواد رسانهای به ما میآموزد که «حقیقت» تنها شرطِ انتشار نیست؛ بلکه «پیامدها» و «اولویتها» بایستی در فرایند تولید و بازنشر محتوا سنجیده شوند. دشمنان ایران در جنگ ترکیبی و شناختی امروزی، به دنبال بهرهبرداری از همین لحظات عدم تفکر است تا با انتشار اخبار درهمریخته، شایعات، القای ناامیدی و حاشیهرفتن از اولویتهای حیاتی همچون «امید، انسجام و اقتدار»، اراده ملی را تضعیف کنند.
یکی از ابعاد حیاتی سواد رسانهای در این روزها، درک «رویکرد هدفمند» رسانههاست. بسیاری از محتواهایی که با سرعت بالا در فضای مجازی دستبهدست میشوند، از طریق پروپاگانداهای سازمانیافته طراحی شدهاند تا شوکهای روانی و شناختی ایجاد کنند که گاهی تبعات آن از حملات موشکی فیزیکی مخرّبتر است. جامعه دانشگاهی بایستی آگاه باشد که هر پیامی که بدون تأمل منتشر میشود، پارهای از پازل دشمن برای تفرقهافکنی بهشمار میآید. بنابراین، اصل «تأمل پیش از انتشار» باید به یک عادت تمدنی تبدیل شود. ما نباید ابزاری شویم که خشم، یأس و یا اختلاف را در جامعه تزریق میکند، حتی اگر منبع خبر معتبر به نظر برسد.
رسالت ما دانشگاهیان در این برهه، عبور از دیدگاههای سیاسی و باورهای سلیقهای و جهت دادن افکار عمومی به سمت «وحدت ملی» است. سواد رسانهای در اینجا به معنای درک حساسیت لحظه و پرهیز از هر اقدامی است که ممکن است بهانهای برای دشمن شود. ما باید صدای مظلوم و مدافع خاکمان باشیم، نه صدای اختلاف. بیاییم با بهرهگیری از سواد رسانهای به معنای واقعی، از تبدیل شدن فضای مجازی به میدان جنگ روانی دشمن جلوگیری نماییم و با هوشمندی، امید و اقتدار را به عنوان پیام اصلی در جامعه جاری سازیم.