«دیگری» در فرایندِ جنگ تحمیلی: بازخوانی اخلاقِ همدلانه

 «سلسله یادداشتهای کوتاه جنگ رمضان» اعضای هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان 

«دیگری» در فرایندِ جنگ تحمیلی: بازخوانی اخلاقِ همدلانه

رحمت الله محمودی 
عضو هیات علمی دانشگاه فرهنگیان استان مرکزی.

مفهوم «دیگری»، که در فلسفۀ مدرن و پست‌مدرن، به‌ویژه در جریان‌های پساساختارگرا برجسته شده، در تجربۀ زیستۀ جنگ، بُعدی حیاتی و در عین حال، اغلب مغفول می‌یابد. اگرچه این مفهوم، با هدفِ مقابله با خودبنیادیِ انسان مدرن و غربی ظهور و بروز یافت، اما جوهرۀ این رویکرد، نقدِ تمایزگذاری‌هایِ کاذبِ نژادی، قومی، فرهنگی و جغرافیایی و هشدار نسبت به روندِ انسان‌زدایی از انسان است.

در موازاتِ این رویکرد، متونِ دینیِ توحیدی، به‌ویژه اسلام، سابقه‌ای بس دیرین در پرداختن به این مفهوم دارند. آموزه‌هایی نظیرِ «همسایه‌ات را چون خود دوست بدار» در متونِ مسیحی و آیاتِ قرآن کریم مبنی بر نیکی به همسایه، «دیگری» را نه به‌عنوانِ تهدید، بلکه به‌عنوانِ فرصتی برایِ خودشناسی و تعالیِ اخلاقی معرفی می‌کنند. حدیثِ گران‌سنگِ «الجار ثم الدار»، با تأکید بر تقدمِ نیازِ دیگری بر خود، بویژه در این شرایط جنگی، بنیانِ نوعی اخلاقِ همدلانه را پی‌ریزی می‌نماید.

در بسترِ پرآشوبِ جنگ، درکِ همدلانۀ «دیگری» – درکِ او به‌عنوانِ انسانی با همان دغدغه‌ها، ترس‌ها، امیدها و رنج‌هایِ مشترک – می‌تواند پلی برایِ عبور از این جنگ ناعادلانه و ناجوانمردانه و این خشونتِ کور باشد. این امر، مستلزمِ بازگشت به همان سرمایه‌هایِ اخلاقیِ اصیلِ توحیدی است که کرامتِ ذاتیِ انسان را محور قرار می‌دهند. تجربۀ زیستۀ کسانی که حتی در اوجِ خصومت، به ترجیحِ نیازِ دیگری بر خود و حرمتِ انسانیِ طرفِ مقابل پایبند می‌مانند، نشان می‌دهد که سنت‌هایِ دینی، ظرفیت‌هایی فراتر از صرفِ تحملِ «دیگری» را دارا هستند؛ ظرفیت‌هایی که بر تقدمِ نیازهایِ او بر نیازهای خود در این موقعیت جنگ، تأکید می‌ورزند.

در نهایت، فردی که تحتِ تربیتِ الهی و به‌طورِ خاص، تربیتِ اسلامیِ اصیل و راستین قرار گرفته، به مددِ آموزه‌هایِ عمیقِ عدالت و عشقِ ورزیدن به همنوع که از سرچشمۀ وحی نشأت گرفته، از پیش، مفهوم و پذیرشِ «دیگری» را در تار و پودِ وجودِ خود نهادینه ساخته است. چنین فردی، موظف است با رجوع به میراثِ غنیِ معنویِ خود، این اصلِ بنیادین را در پیچیده‌ترین و چالش‌برانگیزترینِ موقعیت‌ها، از جمله در فرآیندِ این جنگ، هرچه بیشتر شکوفا سازد و در خود بپروراند.

 رحمت الله محمودی 
عضو هیات علمی دانشگاه فرهنگیان استان مرکزی.

 کانال اطلاع رسانی معاونت پژوهش و فناوری دانشگاه فرهنگیان
@farhangiyan8elmsanji