دغدغه های حوزه تعلیم و تربیت

تعلیم و تربیت در جمهوری اسلامی ایران، بر اساس «سند تحول بنیادین آموزش و پرورش»، رسالتی فراتر از انتقال دانش دارد و به‌دنبال تربیت انسان‌هایی مؤمن، متعهد، خلاق و برخوردار از هویت اسلامی-ایرانی است. با این حال، یکی از دغدغه‌های اساسی در این حوزه، فاصله میان وضعیت موجود نظام آموزشی و وضعیت مطلوب ترسیم‌شده در این سند بالادستی است. اگرچه در مبانی نظری سند، بر تربیت تمام‌ساحتی تأکید شده است، اما در عمل، غلبه نگاه حافظه‌محور و آزمون‌گرایانه، فرصت تحقق این هدف را محدود کرده است.

یکی از محورهای کلیدی سند تحول، تأکید بر نقش معلم به‌عنوان «عامل اصلی تحقق اهداف تربیتی» است. در این چارچوب، معلم نه صرفاً انتقال‌دهنده دانش، بلکه الگوی تربیتی و هدایت‌گر فرآیند یادگیری محسوب می‌شود. با این وجود، چالش‌هایی همچون ضعف در نظام توانمندسازی حرفه‌ای، محدودیت‌های انگیزشی و عدم تناسب برخی برنامه‌های تربیت معلم با نیازهای واقعی کلاس درس، می‌تواند مانع تحقق نقش مورد انتظار از معلم شود. در این میان، دانشگاه فرهنگیان به‌عنوان نهاد اصلی تربیت معلم، نیازمند بازنگری مستمر در برنامه‌های درسی و تقویت مهارت‌های عملی، تربیتی و فناورانه دانشجومعلمان است.

از دیگر دغدغه‌های مهم، تحقق «تربیت تمام‌ساحتی» در ابعاد اعتقادی، اخلاقی، علمی، زیستی، اجتماعی و هنری است. سند تحول بنیادین بر توازن این ابعاد تأکید دارد، اما در عمل، تمرکز بیش از حد بر بعد علمی و کنکوری، سایر ابعاد تربیت را به حاشیه رانده است. این عدم توازن، می‌تواند به شکل‌گیری نسلی منجر شود که از نظر علمی توانمند، اما در حوزه‌های اخلاقی و اجتماعی با کاستی‌هایی مواجه است.

تحولات فناوری و گسترش فضای مجازی نیز از جمله موضوعاتی است که در چارچوب سند، ذیل راهکارهای توسعه یادگیری نوین مورد توجه قرار گرفته است. با این حال، بهره‌گیری مؤثر از این ظرفیت‌ها، مستلزم ارتقای سواد رسانه‌ای و تربیتی معلمان و دانش‌آموزان است. در غیر این صورت، این فضا می‌تواند به تهدیدی برای هویت تربیتی و فرهنگی دانش‌آموزان تبدیل شود.

همچنین، سند تحول بنیادین بر مشارکت فعال خانواده و جامعه در فرآیند تعلیم و تربیت تأکید دارد. تقویت پیوند مدرسه با خانواده و استفاده از ظرفیت‌های محیطی و بومی، از الزامات تحقق تربیت مؤثر است؛ امری که در بسیاری از موارد، هنوز به‌صورت مطلوب محقق نشده است.

در مجموع، می‌توان گفت که تحقق اهداف والای سند تحول بنیادین، نیازمند عزم جدی، بازنگری در سیاست‌ها و هم‌افزایی میان همه ارکان نظام آموزشی است. حرکت از وضعیت موجود به وضعیت مطلوب، تنها در سایه نگاه تحول‌گرا، برنامه‌ریزی دقیق و توجه به اقتضائات بومی امکان‌پذیر خواهد بود.

عادل عفراوی