به مناسبت روز شعر و ادب فارسی

زبان فارسی در طول تاریخ پرفراز و نشیب خود، حوادث بسیاری را از سر گذراند اما حتی در سخت‌ترین شرایط و در تعامل با زبان‌های دیگر، نه تنها از میان نرفت، بلکه بر توانمندی و شکوفایی خویش افزود.

 یکی از مهم‌ترین میدان‌های این دادوستد زبانی، تعامل دیرپا و اثرگذار زبان فارسی و عربی است. ظهور اسلام و گسترش آن در ایران، نقطه عطفی در تاریخ ادبیات ما بود. این پیوند که در آغاز تحت تأثیر ضرورت‌های سیاسی، دینی و اجتماعی شکل گرفت به تدریج در لایه‌های ژرف ادب فارسی نیز  رسوخ کرد؛ به‌گونه‌ای که نفوذ واژگان عربی در متون فارسی، از حدود ۵ تا ۱۰ درصد در دوره‌ی سامانیان، به مرزهای ۸۰ درصدی در سده های ششم تا هشتم هجری رسید.

 اما نکته‌ی بنیادین و درخور تأمل که پژوهشگران همواره بر آن تأکید داشته‌اند، پایداری و بقای زبان فارسی است. برخلاف سرزمین‌های دیگر قلمرو اسلامی مانند شام و عراق که در آن ها زبان عربی به‌دلیل قرابت‌های زبانی و مهاجرت‌های پیشین، به‌راحتی جایگزین زبان‌های بومی شد، در ایران، زبان فارسی دری با تکیه بر زیرساخت‌های زبانی و گویش‌های محلی، نه تنها از میان نرفت، بلکه به ساحت شعر و ادب راه یافت.

در تجربه‌ی تاریخی ما ادبی‌شدن، زبان فارسی را از حل شدن در زبان غالب نجات داد. ایرانیان با فرابردن زبان دری به جایگاه والای شعر و ادب، به این زبان چنان هویت ریشه‌داری بخشیدند که نه تنها در برابر نفوذ زبانی دیگر فرو نپاشید، بلکه آن را در پیکره‌ی خویش جای داد و بر بالندگی خود افزود.
 ادبی بودن زبان ما، نه تنها یک ویژگی هنری بلکه سازوکار بقای ما در فراز و نشیب پرحادثه‌ی تاریخ بوده  است.

شیما فاضلی
دکتری زبان و ادبیات فارسی 
مدرس مدعو دانشگاه فرهنگیان خوزستان

منابع 
ندا، طه (۱۳۸۹). ادبیات تطبیقی. ترجمه‌ی زهرا خسروی. چاپ دوم. تهران: فرزان.ص ۵۲.

الکک، ویکتور (۱۳۸۷). «زبان عربی در ایران؛ گذشته، حال، آینده». ترجمه‌ی حیدر محلاتی. فصلنامه‌ی ادبیات تطبیقی. دانشگاه آزاد جیرفت.س۲، ش۶. ص ۱۵۲-۱۵۳‌.