نقد و بررسی کتاب «مبانی و اصول تعلیم و تربیت» دکتر شکوهی توسط دکتر سید نقی موسوی

حجت‌الاسلام والمسلمین موسوی در سخنرانی خود به مناسبت نکوداشت مقام علمی استاد دکتر غلامحسین شکوهی، به بررسی و نقد کتاب ارزشمند «مبانی و اصول تعلیم و تربیت» این استاد برجسته پرداخت.

وی با اشاره به جایگاه علمی دکتر شکوهی و اهمیت آثار ایشان در حوزه فلسفه تعلیم و تربیت اظهار داشت: کتاب «مبانی و اصول تعلیم و تربیت» از مهم‌ترین آثار این استاد فرهیخته است که همچنان مورد توجه جامعه علمی و دانشگاهی قرار دارد و در مراکز آموزش عالی تدریس می‌شود. قلم روان، بیان علمی و نگاه عمیق مؤلف، این اثر را به یکی از منابع مرجع و ارزشمند این حوزه تبدیل کرده است.

حجت‌الاسلام والمسلمین موسوی با بیان اینکه نکوداشت شخصیت‌های علمی فرصتی برای بازخوانی و ارزیابی میراث فکری آنان است، افزود: اگرچه موضوع این کتاب مستقیماً با مباحث مشاوره و راهنمایی ارتباط ندارد، اما پرداختن به آن در همایش، از منظر تکریم مقام علمی دکتر شکوهی و اهمیت آثار ماندگار ایشان، اقدامی بسیار ارزشمند است.

وی در ادامه، فصل پایانی کتاب با عنوان «حل تناقضات تربیتی» را مورد نقد و ارزیابی قرار داد و سه محور اصلی مطرح‌شده در این فصل، شامل «اصل فعالیت و کمال»، «اصل حریت و سندیت» و «اصل تفرد و اجتماع» را تشریح کرد.

مهمان ویژه مجازی همایش ضمن ارزشمند دانستن این فصل و بدیع بودن طرح موضوع تناقضات تربیتی، سه نقد اساسی به شرح زیر مطرح کرد:

۱. تفاوت مفهومی تناقض و تزاحم: به اعتقاد وی، میان مفهوم «تناقض» در منطق و «تزاحم» در مقام عمل تفاوت اساسی وجود دارد؛ آنچه مربی در فرایند تربیت با آن مواجه می‌شود، بیشتر از جنس تزاحم اصول و اهداف تربیتی در مقام اجراست، نه تناقض منطقی در مقام نظر.

۲. غفلت از امکان جمع میان اصول تربیتی: به گفته وی، پیش از آنکه مربی یکی از اصول یا اهداف تربیتی را به نفع اصل دیگر کنار بگذارد، باید امکان جمع میان آن‌ها را بررسی کند. از این منظر، مؤلف در تحلیل تزاحم‌های تربیتی، به‌درستی میان شرایط امکان جمع و شرایط عدم امکان جمع تفکیک نکرده است؛ موضوعی که می‌تواند از جامعیت و کفایت تحلیل این فصل بکاهد.

۳. نبود معیار مشخص برای اولویت‌بندی اصول تربیتی: موسوی تأکید کرد که فلسفه تعلیم و تربیت باید معیارها و قواعد روشنی برای تعیین اولویت میان اصول تربیتی ارائه دهد؛ برای نمونه، در شرایط تزاحم میان «اصل تفرد» و «اصل اجتماع»، باید روشن شود کدام‌یک از این اصول در چه شرایطی اولویت دارد و مربی بر چه مبنایی باید تصمیم‌گیری کند.

وی در پایان با تأکید بر ضرورت بازخوانی انتقادی آثار ماندگار در حوزه تعلیم و تربیت خاطرنشان کرد: نقد علمی آثار بزرگان، نه به معنای نادیده گرفتن ارزش و جایگاه والای آنان، بلکه راهی برای تعمیق اندیشه‌های علمی و تکمیل مباحث نظری در حوزه فلسفه تعلیم و تربیت است.