جنگ روایت ها در بازتاب اعتراضات اخیر و نقش دانشگاه در ارتقای سواد رسانه ای

امیرعباس میرزاخانی
 

در هفته‌های اخیر، اعتراضات گسترده‌ای در سطح کشور شکل گرفت که بازتاب گسترده‌ای در فضای رسانه‌ای داشت. این اعتراضات، علی‌رغم مولفه‌های اجتماعی و اقتصادی که موجب بروز آن شدند، در رسانه‌های مختلف به گونه‌ای متفاوت روایت شد. نقش روایت‌ها در ساختاردهی ذهنی جامعه و تاثیر آن بر فرآیندهای سیاسی و اجتماعی، به ویژه در میان جوانان و دانشجویان که از مهم‌ترین اقشار تاثیرپذیر هستند، بسیار اساسی است. بررسی این روایت‌ها و نحوه مواجهه با آن‌ها به نوعی بازتاب تلاقی نیروهای فرهنگی، رسانه‌ای و سیاسی در جامعه است که باید با دقت و درک عمیق تحلیل شود. تقسیم‌بندی روایت‌ها

۱. روایت اول: روایت صدا و سیمای جمهوری اسلامی صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران به‌عنوان رسانه ملی و فراگیر، در جریان اعتراضات اخیر تلاش کرده است روایت مسلط خود را در شرایط محدودیت دسترسی به اینترنت و شبکه‌های اجتماعی ارائه دهد. در این روایت، اعتراضات عمدتاً در قالب ناامنی، اغتشاش، خشونت و تخریب اموال عمومی بازنمایی می‌شود و تمرکز اصلی بر پیامدهای امنیتی و انتظامی این رخدادها قرار دارد. در پوشش‌های خبری و تحلیلی صدا و سیما، کمتر به ریشه‌های اجتماعی، اقتصادی و مطالباتی اعتراضات پرداخته می‌شود و در مقابل، برجسته‌سازی تصاویر ناآرامی، درگیری و تخریب، چارچوب اصلی روایت را شکل می‌دهد. پیام ضمنی این بازنمایی آن است که اعتراضات از مسیر طبیعی و قانونی خود خارج شده و به عاملی برای تهدید نظم عمومی و امنیت اجتماعی تبدیل شده‌اند. در این چارچوب، راه‌حل اصلی مدیریت بحران، حفظ اقتدار، کنترل قاطع شرایط و جلوگیری از گسترش ناآرامی‌ها معرفی می‌شود. روایت صدا و سیما بیش از آنکه بر گفت‌وگو و شنیدن مطالبات معترضان تأکید کند، بر ضرورت بازگرداندن آرامش، مقابله با عوامل بی‌ثبات‌کننده و حفظ انسجام اجتماعی از منظر حاکمیتی تمرکز دارد.

۲. روایت دوم: روایت شبکه‌های معاند و خارج‌نشین در نقطه مقابل، شبکه‌ها و رسانه‌های معاند نظام به شکل کاملاً متفاوتی این حرکت‌های اعتراضی را پوشش می‌دهند. این رسانه‌ها، به دلیل عدم شناخت دقیق از بسترهای واقعی اجتماعی و فرهنگی کشور و همچنین اهداف مغرضانه و سیاسی خود، اعتراضات را به اغتشاشات خشونت‌آمیز و تمایل به فروپاشی نظام تقلیل داده و حتی آن را با شعارها و مطالبات ساختارشکنانه و تغییر بنیادین نظام همراه می‌کنند. این روایت نه تنها مواضع معترضان را تحریف می‌کند، بلکه آنها را به صف مخالفان و دشمنان نظام می‌کشاند و فضای تنش و قطب‌بندی را تشدید می‌کند. این برخورد باعث سردرگمی عمومی و کاهش اعتماد به پیام واقع‌گرایانه اعتراضات می‌شود.

۳. روایت سوم: روایت نخبگان و دانشگاهیان بین دو روایت متضاد و اغلب متخاصم فوق، روایت سوم توسط قشر فرهیخته، دانشگاهیان و نخبگان جامعه شکل می‌گیرد؛ روایتی که به طور همزمان حمایت خود را از اعتراضات و مطالبات بحق مردم اعلام می‌کند و در عین حال اغتشاش و تخریب را محکوم می‌داند. این نگاه معتقد است که راه حل توسعه، رشد اجتماعی و حفظ امنیت پایدار در به رسمیت شناختن اعتراضات در قالب نهادهای مدنی، قانونی و رسمی است و نه در مسیر اغتشاش و خشونت که موجب تضعیف بنیان‌های اجتماعی و سیاسی می‌شود. دانشگاهیان در این روایت بر جایگاه یافتن گفت‌وگو، نقد سازنده و احترام به حقوق شهروندی به عنوان رکن اصلی برای عبور از بحران‌ها و ارتقای ساختارهای کشور تاکید می‌کنند.

این روایت می‌تواند توسط روزنامه‌ها، رسانه‌های مستقل و غیر دولتی و شبکه‌های اجتماعی در متن جامعه منعکس شود. نقش دانشگاه فرهنگیان در ارتقای سواد رسانه‌ای و تعمیق روایت سوم دانشگاه فرهنگیان، به عنوان پیشران اصلی توسعه فرهنگ جامعه، نقش بسیار مهمی در ارتقای سواد رسانه‌ای دارند؛ سوادی که فهم و تحلیل درست رسانه‌ها و روایت‌ها را به دانشجومعلمان آموزش می‌دهد و امکان تشخیص روایت‌های هدفدار و غیرواقعی از واقعیت‌های ملموس را فراهم می‌کند. در شرایط پیچیده و پرتنش کنونی، نهادی مانند دانشگاه باید: نقد و تحلیل رسانه‌ای ابزارهای مختلف را به عنوان بخشی از آموزش دانشجویان ترویج دهد و به آن‌ها آگاهی دهد که چگونه پیام‌های رسانه‌ای را از زاویه‌های مختلف مورد ارزیابی قرار دهند. گفت‌وگوی میان‌رشته‌ای را درباره نقش رسانه‌ها و روایت‌ها ایجاد کند تا دانشجویان و پژوهشگران به یک فهم جامع و چندوجهی برسند. فضای باز و آزاد برای بحث و تبادل نظر درباره مسائل اجتماعی فراهم کند که در آن دانشجویان بتوانند صریح و مستدل درباره حقوق شهروندی، اعتراضات و روش‌های مسالمت‌آمیز بیان مطالبات صحبت کنند.

سواد رسانه‌ای را فراتر از رسانه‌های رسمی و معاند ببرد و به مخاطبان خود آموزش دهد که چگونه از منابع چندگانه استفاده کنند، صحت اطلاعات را بسنجند و فریب روایت‌های جهت‌دار را نخورند. کارگاه‌ها، سمینارها و رویدادهای تخصصی درباره تاثیر رسانه‌های جدید، انواع روایت‌گری و نحوه ساختار‌دهی اخبار برگزار کند تا نسل جوان با دنیای پیچیده ارتباطات امروز بهتر آشنا شود. دانشگاه فرهنگیان باید نقش فعالانه در ارائه روایت سوم به عنوان صدای عقلانیت و تدبیر در جامعه داشته باشد تا ضمن حفظ امنیت، عدالت و ترقی وطن، زمینه‌ساز تعامل مثبت میان مردم و حکومت شود. جنگ روایت‌ها در بازتاب اعتراضات اخیر، نشان‌دهنده تنش میان قدرت‌های مختلف در کنترل لحن و محتوای اطلاع‌رسانی است که هر روایت با اهداف خود این اعتراضات را شرح می‌دهد. روایت‌های رسمی و معاند هر دو به نوعی جامعه را دوقطبی می‌کنند، در حالی که روایت دانشگاهیان و نخبگان جامعه، راه میانه و توسعه‌گرا را پیش می‌نهد. این مسیر تعامل سالم بین اعتراضات مدنی و حفظ امنیت جامعه، تنها با ارتقای سواد رسانه‌ای امکان‌پذیر است؛ جایی که دانشگاه به عنوان کانون تفکر، تحلیل و آموزش، نقشی بی‌بدیل و تعیین‌کننده در عبور از این چالش ایفا می‌کند.