تربیت معلم و میراث گفتوگوییِ امام رضا
مرتضی نظری، دانشگاه فرهنگیان
حضور امام رضا(ع)، امام هشتم شیعیان، در خراسانِ عصر مأمون عباسی، صرفاً جابهجایی یک شخصیت دینی از مدینه به مرو نبود. این رخداد را میتوان در متن تنش میان اقتدار خلافت عباسی و مرجعیت دینیِ مستقل امام فهم کرد: مأمون در بحبوحه بحرانهای سیاسی و مسئله علویان، میکوشید از اعتبار امام برای تقویت مشروعیت خلافت خود بهره گیرد؛ اما امام، بنا بر گزارشهای روایی، استقلال دینی و اخلاقی خویش را حفظ کرد و از موقعیت تحمیلشده برای تبیین باورها و گفتوگو با جریانهای فکری زمانه بهره برد.
در منابع روایی مانند عیون اخبار الرضا، مناظرهها و احتجاجهایی از امام با عالمان و نمایندگان سنتهای دینی و کلامی گوناگون گزارش شده است. این گزارشها، هرچند از نظر تاریخپژوهی نیازمند سنجش سندی و مقایسه با دیگر منابعاند، تصویری پرمعنا از اخلاق گفتوگو و شیوه استدلالِ منسوب به امام عرضه میکنند. کیفیت این مواجههها، همچنان میتواند برای بازاندیشی در گفتمان تربیت معلم الهامبخش باشد.
در این کوتاهنوشت، سه اصل از منطق گفتوگویی امام رضا(ع) و نسبت آن با فضای تربیتی امروز مرور میشود.
▫️میراث اول: گفتوگو از نقطه مشترک و به رسمیت شناختن دیگری
یکی از ویژگیهای برجسته در مناظرههای منسوب به امام رضا(ع)، ورود به جهان فکری مخاطب، بدون انکار هویت دینی اوست. در مناظره مشهور با جاثلیق، پیشوای مسیحیان، امام بر انصاف در داوری تأکید میکند و سپس گفتوگو را با ارجاع به منابعی پیش میبرد که نزد مخاطب نیز اعتبار دارند. در ادامه همین مجلس، در گفتوگو با رأسالجالوت، پیشوای یهودیان، از تورات، انجیل و زبور برای استدلال بهره گرفته میشود.
اهمیت این روش، تنها در نتیجه مناظره نیست؛ در شیوه آغاز آن است. نقد باور دیگری زمانی منصفانه و مؤثر است که بر فهم درستِ آن باور، زبانِ مخاطب و منابع پذیرفتهشده او تکیه کند. در این منطق، گفتوگو به معنای بیتفاوتی نسبت به حقیقت نیست؛ بلکه راهی برای پیگیری حقیقت از مسیر فهم، استدلال و حفظ حرمت انسان است.
برای محیطهای تربیتی، این اصل یادآور آن است که معلم و دانشجو نباید پیش از فهمیدنِ مسئله، به داوری درباره صاحب سخن شتاب کنند. گفتوگوی ثمربخش از جایی آغاز میشود که طرفین احساس کنند واقعاً دیده و شنیده میشوند.
▫️میراث دوم: نقدِ نظر به جای نفی و تحقیر صاحبِ نظر
در روایتی از گفتوگوی امام رضا(ع) با فردی ثنویگرا، بحث درباره باور به دو آفریننده است. پاسخ امام، به جای تکیه بر طرد و برچسبزنی، بر پرسش از مبنای عقلیِ این دوگانگی استوار است: اگر دو آفریننده وجود دارند، وجه تمایز آنان چیست؟ و اگر تمایز دارند، این تمایز، خود نیازمند توضیح و دلیل است.
در این روایت، مسئله با استدلال پاسخ میگیرد، نه با تحقیرِ پرسشگر. تفاوت مهمی میان نقد یک اندیشه و نفی کرامتِ صاحب اندیشه وجود دارد. ممکن است یک باور از نظر ما نادرست باشد، اما نادرستی آن باور مجوز بیاحترامی یا کوچکانگاری انسانِ باورمند نیست.
این آموزه برای تربیت معلم اهمیتی دوچندان دارد. کلاس درس، اگر به میدان برچسب و تمسخر بدل شود، پرسشگری را خاموش میکند؛ اما اگر نقدِ دلیل جای حمله به شخص را بگیرد، دانشآموز و دانشجو جرأت مییابند فکر کنند، پرسش جدید خلق کنند و از خطاهای فکری خود نیز بیاموزند.
▫️میراث سوم: حق احتجاجِ فردِ فرودست
در گزارشی که ابوالفرج اصفهانی در مقاتل الطالبیین نقل کرده است، مردی متهم به سرقت در حضور مأمون درباره اجرای حکم احتجاج میکند. مأمون نظر امام رضا(ع) را میپرسد و امام، احتجاج او را به رسمیت میشناسد. در ادامه روایت، مأمون از اجرای حد صرفنظر میکند.
فارغ از بحثهای فقهی و سنجش تاریخیِ جزئیات این گزارش، دلالت اخلاقی و سیاسی آن قابل تأمل است: قدرت نباید جانشین دلیل شود. فردی که از نظر اجتماعی در موقعیت فرودست قرار دارد نیز حق دارد سخن بگوید، دلیل بیاورد و شنیده شود. فضای آن مجلس، بیتردید فضایی برابر نبود؛ خلیفه در اوج قدرت بود و متهم در موضع ضعف. اهمیت روایت درست در همین نکته است که استدلالِ فردِ کمقدرت، دستکم در روایت، امکان طرح و شنیدهشدن پیدا میکند.
در محیط تربیت معلم نیز، این اصل ما را به ساختن فضایی دعوت میکند که در آن دانشجو، معلم، دانشآموز و حتی منتقدِ کمقدرتتر بتواند بدون هراس از تحقیر یا پیامدهای غیرمنصفانه، پرسش و استدلال خود را بیان کند.
▫️فرجام
بازخوانی سلوک گفتوگویی امام رضا(ع)، دعوت به بازسازی یک اخلاق تربیتی است: گفتوگو از نقطه مشترک، نقدِ استدلال به جای تحقیر یا نگاه فرودستان به انسان و بهرسمیتشناختن حق احتجاج حتی برای فردِ فرودست. این اصول به معنای نسبیانگاری یا عقبنشینی از باور نیستند؛ بلکه شرطهای عقلانی و اخلاقیِ دفاع از باورند.
بازسازی گفتمان تربیت معلم بر مبنای سه میراث الهام گرفته از منطق مناظرههای امام رضا(ع) نه تنها ما را به سوی فضای آموزشی و تربیتی عقلانی و اخلاقی سوق میدهد، بلکه الگویی از معلمی را ترویج میکند که میتواند چراغ پرسش و جستوجو را در دانشآموزان روشن میکند.
معلمی که از این سنت الهام میگیرد، پرسش را فضیلت فکری میشمارد، نه نشانه جسارت؛ نقد را با استدلال پاسخ میدهد؛ میان خطای یک دیدگاه و کرامت صاحب آن، مرز میگذارد؛ برای شنیدهشدن صداهای متفاوت، فضای امن استدلال میسازد.
روز شهادت امام رضا(ع) در این خوانش، تنها یادآور یک سوگ تاریخی نیست؛ دعوتی است به تمرین خرد، انصاف، گفتوگو و اخلاق در مدرسه، دانشگاه و جامعه.
▫️منابع
_ابوالفرج اصفهانی، علی بن حسین. مقاتل الطالبیین، ترجمه سیدهاشم رسولی محلاتی، تهران: انتشارات اسلامیه، ۱۳۶۰.
_شیخ صدوق، محمد بن علی بن بابویه. عیون اخبار الرضا. تصحیح حسین علیپناه، تهران: نشر جعفری، ۱۳۷۷.
ایتا
نظر شما :