حجت الاسلام و المسلمین سید نقی موسوی:
نقد روش شناختی کتاب «مبانی و اصول آموزش و پرورش» دکتر غلامحسین شکوهی

به مناسبت هشتمین همایش ملی «دانشآموز محتوا در راهنمایی و مشاوره» و نکوداشت دکتر غلامحسین شکوهی فرصتی شد تا در باب نکوداشت ایشان و اهمیت این کتاب نکاتی را عرض میکنم.
مستحضرید دکتر شکوهی کتابها و آثاری دارد و کتاب مبانی و اصول آموزش و پرورش یکی از مهمترین کتابهای ایشان است که هنوز تجدید چاپ میشود و مورد تدریس قرار میگیرد. کتاب، کتابِ خوبی هست، با قلم خیلی خوب و علمی نوشته شده و دکتر شکوهی جزو پیشگامان این موضوع هست. دکتر شکوهی اساساً در زمینه کتابهای فلسفه تربیت و پس از آن مبانی و اصول آموزش و پرورش سخن گفتند، جزو پیشگام و مرجع بوده و این مرجعیت برای دانشگاه فرهنگیان باعث افتخار است.
در این بخش فصل پایانی این کتاب را مورد نقد و بررسی قرار خواهیم داد؛ در فصل پایانی کتاب با عنوان «حل تناقضات تربیتی» ایشان از آرای دکتر هوشیار (که استاد ایشان است) و ایشان هم از کرشناشتاینر، بحث تناقضات تربیتی را وام گرفته است. در این فصل مؤلف تلاش کرده که سه تناقض اصلی را در اصول تربیتی " اصل فعالیت و کمال، اصل حریت و سندیت، و اصل تفرد و اجتماع" را مطرح کند. این فصل جزو فصلهای بدیع است، به عنوان یک دانشجو و طلبه فلسفه تربیت می توانم عرض کنم، بحث تناقضات تربیتی دیگر در کتابهای بعدی مورد پیگیری قرار نگرفته و یکی از تنها منابع بحث تناقضات تربیتی همین کتاب ایشان است.
در این کتاب مؤلف تلاش می کند گرههایی را که در تزاحم در تربیت، در اجرای اصل فعالیت و اصل کمال و اصل حریت و اصل سندیت، در اجرای اصل تفرد و اصل اجتماع؛ مربی و تربیتکار با آن مواجه میشود، حل کند؛ اما به نظر من این فصل با ایرادات بنیادینی مواجهه است که باید فیلسوفان تربیت به آن فکر کنند و راهحلی برای آن داشته باشند.
اولین نقد بنده این است که از اساس بین «تناقض» در منطق و «تزاحم» در علم اصول تفاوتهایی وجود دارد. واژه تناقض اینجا واژه کجتابی است؛ ضمن اینکه در علم اصول و اصول فقه که در حوزههای علمیه در عالیترین سطح تدریس میشود، مفهوم تزاحم یعنی درگیریها و امتناعها و تنافیهایی که در مقام امتثال، تربیتکار و مربی به آن دچار خواهد شد و از واژه تزاحم استفاده میمی شود؛ ضمن اینکه تزاحم مباحث مفصلی دارد و تزاحم امتثالی مد نظر است، در صورتی که واژه تناقض، تناقض در مقام نظر است. ایراد اول شکلی بود و لفظی است.
اما نقد دوم؛ باز بحث فنی در علم اصول داریم که اگر مکلف و مجری بین دو تکلیف تربیتی گیر کند و تمانع داشته باشد که روش الف یا روش ب را به کار بگیرد.(در مشاوره و راهنمایی هم همین طور است)، ابتدا مکلف یا مربی باید بدنبال این باشد که آیا راهحلی وجود دارد که هر دو هدف را تأمین کنم، و بعد سراغ این برود که یک هدف تربیتی را فدای هدف دیگر بکند، یک اصل تربیتی را فروگذار کنم تا به اصل تربیتی دوم برسیم؛ این را مؤلف از اساس مورد غفلت قرار داده است. به تعبیر خیلی دقیقتر، مؤلف گرامی بین «وجود مندوحه» و «عدم وجود مندوحه» در تزاحمات تربیتی خَلط کرده یا غفلت بزرگی کرده و اساساً این فصل به دلیل اینکه این دو فرض را نادیده گرفته، فصل ناتمامی و ناکافی است. مربی در مقام تربیت، حتیالامکان نباید اهداف و اصول را فروگذار کند و باید انجام داده و، امتثال کند. میشود هم اصل فردیت و هم اصل اجتماع؛ هم اصل حریت و هم اصل سندیت را به کار برد؛ در صورتی که مؤلف با یک خطای راهبردی، تمام فصل را در واقع بر غفلت بر این فرض بنا نهاده است.
نقد سوم مؤلف و اصولاً فیلسوف تربیت باید قواعدی برای تعیین سلسله مراتب اهداف و اصول تربیت تعریف کند. فیلسوف تربیت باید میان اصول تربیتی و اهداف تربیتی رتبهبندی کند؛ بین اصل تفرد و اصل اجتماع، در فلسفه ایرانی اسلامی تربیت، تفرد مهمتر است یا اجتماع مهمتر؟ جامعهپذیر کردن دانشآموز یا ویژگیهای شخصیتی و پرورش ویژگی آن، کدام مهمتر است؟ هنگام تزاحم، کارویژه فصل تناقضات دکتر شکوهی باید این میبود که قواعدی برای ترجیح سلسلهمراتبی اصول تربیت ایشان تعبیه میکرد، در صورتی که از اساس این کار را نکرده و نتوانسته موفق از آب دربیاید.
اینکه ما تفرد را فدای اجتماع بکنیم یا هر دو را کنار بگذاریم نیست؛ باز ارجاع میدهیم در علم اصول فقه به بحث مفصلی با عنوان تعادل و تراجیح که تقدیم اهم بر مهم، رعایت مصلحت و مفاهیم دیگه است و تلاش میکند رتبهبندی بین اصول و رتبهبندی بین اولویتهای تربیتی را به عنوان شاقولها و معیارهایی، دستِ مربی بدهد، به گمانم آن طور که در کتاب مبانی تحول در حوزه و آموزش و پرورش بنیادین آمده ؛ معلم مجتهدی و فیلسوفی است که در کلاس درس راهبری تربیت میکند.
نقد چهارم اگر همراهی بکنیم با دکتر شکوهی، در این فصل مؤلف «اصل تدریج» یا «قاعده میسور» را در اجرای اصول تربیتی نادیده گرفته، صفر و صدی نگاه کرده است.
قاعده اصل تفرد و اصل اجتماع اگر با هم سرشاخ بشن و با هم تزاحم بکنند (یا به تعبیر نادرست ایشان تناقض ایجاد شود)، در اصول فقه قاعده ای است- قاعده عقلی عقلایی هم است- که: «تا آنجا که میتوانی آن تکلیف را انجام بده، تا آنجا که میتوانی به اهداف تربیت نزدیک شو»، نه اینکه آن هدف تربیت را رها کنی؛ تا آنجا که میتوانی تفرد را رعایت کن، تا آنجا که میتوانی اصل اجتماع را در تربیت رعایت کن، تا آنجا که میتوانی به آن درصد و میزانی که میتوانی دانشآموز را اجتماعپذیر، جامعهپذیر و قانونپذیر تربیت کن و تا آنجا که میتوانی فردیت و تفرد او را پرورش بده و احترام بگذار.
نقد چهارم در این فصل پایانی کتاب مبانی و اصول آموزش و پرورش یک خَلط بزرگ و مغالطه بزرگ در حال رخ دادن است.
و نقد پنجم و پایانی اینکه؛ مؤلف از اساتید خودش (آلمانی و غیرآلمانی) نقل کرده که از برخی روشهای تربیتی و روشهای تجربی میتوانیم در موقعیتهای تربیتی، استفاده کنیم؛ اینجا هم به نظر میرسد — شما فصل کتاب را بخوانید — تعمیم بیضابطه روشهای تجربی به همه موقعیتهای تربیتی و فرصتهای یادگیری برای حل تناقضات تربیتی (یا به تعبیر دقیقتر تزاحمات تربیتی)، این تعمیم، تعمیم نابه جایی است.
بنابراین ، فصل تناقضات تربیتی کتاب مبانی و اصول آموزش و پرورش دکتر شکوهی را از باب تکریم و نکوداشت این شخصیت بزرگ مورد نقادی قرار دادم. حتماً حرفهای بنده هم نیاز به دقت و موشکافی دارد؛ به نظر میرسد این فصل به رغم اینکه فصل نوآوری است و در کتابهای بعدی مبانی و اصول و فلسفه آموزش و پرورش مورد پیگیری قرار نگرفته، و به رغم اینکه این فصل باید نوآورانهتر مورد پژوهش فیلسوفان تربیت و دانشجویان فلسفه تربیت قرار بگیرد و ما هم باید احترام ایشان را حفظ کنیم، اما نیاز به افقگشایی دارد. عبور از این اندیشه نیاز به دقتهای متدیک و روششناختی دارد که با استفاده از علم اصول فقه نکاتی را خدمت شما عرض کردم که اصلاحات روششناختی، این فصل را میتواند تکمیلتر بکند.
فصلی که میتواند گرهشکاف نظر و عمل را حل کند؛ اگر مؤلف بتواند به مربی کمک کند که شکاف نظر و عمل را کم کنند، مشکل مربی و معلم در کلاس حل خواهد شد.
حجت الاسلام و المسلمین سیدنقی موسوی
عضو هیات علمی دانشگاه فرهنگیان

نظر شما :