از افسانه علم تجربی تا خوانش کتاب تکوین، بحثی در فلسفه علوم تجربی و دلالتهای آن در تربیت معلم

حجت الاسلام و المسلمین سید نقی موسوی، معاون پژوهش و فناوری دانشگاه فرهنگیان
در بررسی فلسفه علوم تجربی، یکی از چالشبرانگیزترین و در عین حال راهگشاترین مباحث، مواجهه با سنتهای متداول روششناختی و بازخوانی جایگاه علم تجربی در جهان معاصر است. برای فهم دقیق این مسئله، میتوان بحث را در چهار محور بنیادین پی گرفت:
۱. پارادایم ها در فلسفه علم و علوم تجربی
در تاریخ فلسفه علوم تجربی، پارادایمهای متعددی ظهور کردهاند. نخست، رویکرد «اثباتگرایی منطقی یا پوزیتیویسم » است که مبنای خود را بر اثباتپذیری و نگاه کاملاً علمی و تجربی بنا نهاد. پس از آن، «ابطالگرایی» پوپر مطرح شد که تمرکز پژوهشهای تجربی را از اثبات فرضیهها به سمت میزان ابطالپذیری آنها سوق داد. در ادامه، کوهن با طرح نظریه «انقلابهای علمی»، بر انباشت اطلاعات و تحولات انقلابی در مطالعات تجربی تاکید کرد و این مسیر تا لاکاتوش و فایرابند امتداد یافت. نقطه اوج این تاملات در آرای فایرابند متجلی است که با قاطعیت ادعا میکند هیچ روش جهانشمولی در مطالعات تجربی وجود ندارد؛ گزارهای که ریشه تعبیر «افسانه علم تجربی» است.
۲. دیدگاه فایرابند در «ضدروش» در مورد علم تجربی
پل فایرابند به عنوان یک فیلسوف علم منتقد، سیادت بیچونوچرای پوزیتیویسم منطقی و تکیه افراطی به روش تجربیِ اثباتپذیر و ابطالپذیر علمی را به چالش میکشد. او با استناد به شواهد تاریخی از دوران گالیله به بعد، نشان میدهد که پیشرفتهای بزرگ و تغییر پارادایمها در علوم تجربی، همواره از طریق نقض قواعد خشک روششناختی و کنار زدن متدولوژیهای مسلط زمانه رخ داده است. فایرابند با به کار بردن تعبیر «افسانه علم تجربی» نشان میدهد که اصالتبخشیِ مطلق به روش تجربی، عملاً به نوعی «ایدئولوژیزدگی» و دگماتیسم علمی انجامیده است. او در اثر شناختهشده خود با عنوان «ضد روش»، ضمن به زیر سوال بردن انحصار روش تجربی، ادعا میکند هیچ نظریهای نمی تواند تمام واقعیت ها را با دادههای تجربی اثبات کند.
۳. ارزیابی دیدگاه فایرابند از منظر فلسفه اسلامی علوم تجربی
اگرچه در نقد انحصارگرایی روشی و ایدئولوژیک شدن علم میتوان با فایرابند همراه شد، اما تلاش او نهایتاً به یک نسبیگراییِ فاقد راه حل منتهی میشود. در منظر فلسفه اسلامی، حقیقتجویی و کشف واقعیت پدیدههای تجربی، تلاشی مبارک است که به نسبیگرایی ختم نمیشود. از این منظر، طبیعت و جهان ، «آینه خلقت» و علم تجربی خوانشی از «کتاب تکوین که مخلوق خداوندگار است، به شمار میروند. بنابراین، ضمن پذیرش هشدار فایرابند درباره پرهیز از دگماتیسم علمی و علمزدگی، انکار حقایق و نگاه الهی به هستی مردود است و عقل تجربی، نیمهتجربی و شهودی در همافزایی با یکدیگر معنا مییابند.
۴. دلالتها در تربیت معلم
تاملات فوق، دلالتهای عمیقی برای نظام تربیت معلم و بهویژه آموزش علوم تجربی در دانشگاه فرهنگیان به همراه دارد. معلم علوم تجربی نباید صرفاً به عنوان یک «تکنسین فراروش» پرورش یابد که مجموعهای از قواعد خشک و قطعی را انتقال میدهد؛ بلکه او باید به سوی تفکر نقادانه و فیلسوفِ علم شدن هدایت شود. افزون بر این، از آنجا که مطالعه کتاب تکوین در حقیقت مواجهه با فعل خداوند است، تدریس علوم تجربی باید همواره با «تواضع معرفتی و علمی» همراه باشد. کاهش اقتدارگرایی و انحصارگراییِ برخاسته از مدرنیته و علمزدگی افراطی رسالتی است که دانشگاه فرهنگیان در تربیت معلمان آینده باید به آن اهتمام ورزد تا علم تجربی بار دیگر در جایگاه اصیل خود یعنی خوانش کتاب تکوین و خودشناسی معنا یابد.

نظر شما :